De grond onder het huis hoorde bij het deel dat het langst wachtte. Achter in dit boek staat wat het eerste kadaster in 1832 over het perceel opschreef, en dat is één woord: heide. Ook het kaartblad van rond 1900 kleurt de plek nog als heide, met een smal bosje ernaast.

Wie in de negentiende eeuw een boerderijtje in Wormen pachtte, kreeg er vaak een stuk hooiland in de Maten bij: laag, nat grasland dat niet geschikt was als akker en dat één of twee keer per jaar werd gemaaid. De Apeldoornsche Courant van 5 augustus 1871 laat zien hoe dat ging. Een notaris kondigt de openbare verpachting aan van een kleine boerderij in Wormingen, voor zes jaar en in drie delen: het huis met grond, een stuk grond aan het kanaal en, als derde, een hooiland in de Maten van ongeveer tweeënhalve hectare. Vier jaar eerder, in juni 1867, stond in dezelfde krant de verkoop van een weiland in het Wormensche veld, als één van acht percelen uit een nalatenschap.

Het zijn kleine advertenties, maar ze zeggen veel over de plek. De boeren woonden in Wormen, op de droge grond bij het dorp. In de Maten woonden ze niet; daar gingen ze heen om te maaien. Het hooi ging mee naar huis als wintervoer. Het land waar nu duizenden huizen staan, was tot ver in de negentiende eeuw een achterland: nuttig, maar leeg.

Bronnen: Gemeente Apeldoorn / STOA; Apeldoornsche courant, 1 juni 1867 en 5 augustus 1871.

Arnhemsche Courant, 5 oktober 1895

Zij mogen paard noch os houden.

Het bericht verbloemde niets. De grond was volgens het bestuur goed in zijn soort, maar wie zich aanmeldde moest weten dat hij hard zou moeten werken, en gezinnen met veel werkende handen kregen de voorkeur. Hoe het de pachters verging, vertelt de krant niet. Wel is bekend dat de stichting later werd overgenomen door de Koninklijke Nederlandse Heidemaatschappij, en dat de boeren rond 1911 de kans kregen hun pachtboerderij te kopen.

Wat ervan over is

Van de vijf boerderijtjes staat er geen meer. Wat bleef, zijn lijnen in het landschap. In het noordoosten van de wijk ligt nog het smalle, rechte eikenlaantje dat nu Ericastichting heet; dat is de oude weg van rond 1894. En iets zuidelijker liep de Ericaweg. Op het kaartblad van rond 1965, verderop in dit boek, loopt die weg vlak langs de plek waar nu het huis staat, met het woord Erica erbij gedrukt. In het veld is de Ericaweg niet meer te herkennen, maar volgens het cultuurhistorisch onderzoek dat de gemeente

liet doen, is haar lijn op de kaart nog terug te vinden in het patroon van watersingels en straten. Ook de Laan van Erica, de hoofdweg in het noorden van de wijk, draagt de naam van de heide verder.

Bronnen: Gemeente Apeldoorn / STOA; Arnhemsche courant, 5 oktober 1895.

1960 verscheen op de plankaart voor het eerst een woonwijk met de naam Maten, op de plek waar tot dan toe fabrieken waren gedacht.

Dat had met Den Haag te maken. De regering wilde de drukke Randstad ontlasten en wees steden aan die mensen, bedrijven en rijksdiensten moesten opvangen. Apeldoorn werd zo'n overloopstad, en het Rijk verhuisde een groot deel van zijn belastingkantoren hierheen. Op het gemeentehuis ontstond het idee dat Apeldoorn de 'Tweede Schrijftafel' van Nederland kon worden, een tweede kantoorstad naast Den Haag. Philips, TNO en Centraal Beheer vestigden zich in de stad. De gemeente rekende op 75.000 nieuwe inwoners en op een stad van 259.000 mensen. Zo groot is Apeldoorn nooit geworden, want buiten de Belastingdienst bleven de rijksdiensten weg. Maar de wijk die voor al die nieuwkomers werd bedacht, kwam er wel.

Bronnen: Gemeente Apeldoorn / STOA.

van ongeveer vijfhonderd laten ontwerpen door steeds andere architecten, zodat geen buurt op de andere zou lijken.

Een uitvoerbaar plan werd het niet. In april 1970 gaven Van Eyck en Apon de opdracht terug. Er was te weinig geld om te bouwen wat zij voor ogen hadden, en de gemeente had haast, want de woningnood drong. Trouw schreef een jaar later dat de samenwerking was stukgelopen doordat ideaal en werkelijkheidszin botsten. Twee stedenbouwkundigen van de Stedenbouwkundige Dienst voor de Oost-Veluwe, Klaas Liesker en Willem de Stigter, namen het werk over. Zij hielden de stemvork van Delver aan en namen van Van Eyck en Apon de afwisseling en de kleine schaal over.

Erf, brink en buurtmidden

Hun bestemmingsplan van 1972 ging uit van negenduizend woningen, waarvan zeventig tot tachtig procent laagbouw. De wijk werd opgebouwd uit kleine eenheden. De kleinste was het woonerf: een pleintje tussen de huizen met maar één ingang voor auto's, waar de voetganger en het spelende kind voorgaan. Een woonbrink was hetzelfde, maar met twee ingangen, zodat er ook een auto doorheen kon. Een aantal erven samen deelde een buurtmidden, een autovrije ruimte met een trapveldje. De buurten lagen als een lus om het park heen. Wie er woonde, mocht meepraten over de indeling van zijn huis, zijn tuin en zijn erf.

Op 30 mei 1973 wijdde Trouw een hele pagina aan de wijk in aanbouw. De verslaggever had plezier in het beeld van de stemvork en schreef dat de stedenbouwers blijkbaar hoopten dat de dertigduizend bewoners, als ze al niet zuiver zouden samenzingen, toch in harmonie zouden samenwonen.

Hij legde uit dat de huizen aan erven werden gebouwd, dat de buurtmiddens samen één groen lint vormden en dat midden in de wijk een 'groene long' kwam te liggen. Gebouwd werd er buiten de tanden van de stemvork. De ruimte ertussen bleef open.

Die open ruimte is de plek van dit verhaal. In 1973 was het midden van de stemvork nog gras en water op een schets. Het zou nog jaren leeg blijven, terwijl eromheen de ene buurt na de andere verrees. De Gijsbrechtgaarde kwam pas aan het eind van dat decennium op de tekentafel.

Dezelfde krantenpagina noemde ook een zorg: de wijk lag ingeklemd tussen vier barrières. Dat waren het kanaal, de spoorlijn en twee nieuwe snelwegen, de huidige A1 en A50, die in dezelfde jaren werden aangelegd. Hoe de bewoners de wijk uit moesten komen, was nog onderwerp van overleg. De Spoorwegen hadden in 1972 zelfs bezwaar gemaakt tegen het bestemmingsplan, omdat er bij het tekenen van de wijk geen rekening was gehouden met een mogelijke halte. Het station kwam er uiteindelijk, maar pas in 2006.

Bronnen: Gemeente Apeldoorn / STOA; Trouw, 28 september 1971, 31 oktober 1972 en 30 mei 1973; Wikipedia.

woningwetwoningen, huurhuizen die met geld van het Rijk werden gebouwd. De reden was de grondprijs. De gemeente had per woning 11.000 gulden aan grond berekend en kwam inmiddels op 13.000 uit, maar de minister wilde niet meer dan 10.000 gulden toestaan. Het verschil zou de gemeente zelf moeten bijleggen. Begin mei trok het college de bouwstop in, omdat het overleg met het ministerie uitzicht bood op een oplossing, en begon het werk aan een complex van 219 woningen.

Proeftuin

De Maten werd in die jaren ook een plek waar dingen werden uitgeprobeerd. Het Rijk kende vanaf 1968 het predicaat 'experimenteel' toe aan bouwplannen die afweken van het gewone, en gaf er 3000 gulden subsidie per woning bij. Twee projecten in De Maten kregen het. In Matendreef bouwde het Amsterdamse bureau Elling huizen die ten opzichte van elkaar verspringen, zodat elk huis evenveel zon en evenveel privacy kreeg. In Matenveld tekende architect Adrie van Duivenboden 38 sobere huizen op driehoekige kavels, bedoeld om door de bewoners zelf te worden uitgebreid.

Wie weinig geld had en twee rechterhanden, kon in 1975 een kaskowoning kopen. Kasko betekent dat alleen de romp werd opgeleverd: muren, dak, vloeren. De rest bouwde de koper zelf af. Trouw schreef in april van dat jaar over 42 van zulke huizen in De Maten. Nooit eerder was in Nederland een project gebouwd waarin kopers zo veel zelf moesten doen, en de belangstellenden hadden er volgens de krant letterlijk voor in de rij gestaan.

Begin 1978 kwamen er zonnewoningen bij. Apeldoorn was na Oss, Eindhoven en Zoetermeer de vierde gemeente waar onderzoekers probeerden huizen met zonnewarmte te verwarmen, en het gebeurde hier in gewone huurwoningen. Nieuw was de opslag. De warmte die de collectoren overdag opvingen, werd niet bewaard in een groot watervat maar in de betonnen vloeren. De installatie was bedacht en betaald door het VEG-Gasinstituut, het onderzoeksinstituut van de gasbedrijven, dat zelf een paar jaar eerder van Rijswijk naar de rand van De Maten was verhuisd. Deskundigen verwachtten dat het zo'n dertig procent gas zou besparen.

Kuilen die erbij horen

Intussen begon de wijk op te vallen. Het Algemeen Dagblad stuurde in juli 1975 zijn lezers er als uitstapje naartoe. De krant beschreef huizen met platte daken, schuine daken en tentdaken, koop en huur door elkaar, vaak verschillende soorten aan één hofje. De bewoners konden hun huis niet helemaal met de auto bereiken; het laatste stukje moest worden gelopen. En waar wel auto's reden, konden ze niet hard, vanwege grote kuilen, hoge bulten en kronkelstraatjes. Die kuilen en bulten, stelde de krant haar lezers gerust, kwamen niet door slordig wegenwerk. Ze hoorden erbij.

De verkeersdrempel was in die jaren nog zo nieuw dat de krant moest uitleggen dat hij er met opzet lag. Niet iedereen raakte eraan gewend. In september 1982 klaagden de chauffeurs van de Veluwse Autodienst dat ze van het rijden over al die verhogingen rugklachten kregen, en ze overwogen de wijk te mijden. De gemeente had toen al toegezegd zoveel obstakels af te vlakken als verantwoord was.

Het tempo lag hoog. In september 1978 vertelde de voorlichter van de gemeente aan De Telegraaf dat Apeldoorn ongeveer 1100 woningen per jaar bouwde, drie per dag, en dat de bouw zich de komende jaren vooral op De

Maten zou richten. Van de tienduizend woningen die de wijk moest krijgen, stonden er zesduizend. Hoge flats waren volgens hem uit den boze. Het midden van de stemvork was op dat moment nog leeg.

Bronnen: Het Grote Verhaal van Apeldoorn; Wikipedia; Gemeente Apeldoorn / STOA; Nederlands Dagblad, 4 juni 1973 en 13 januari 1978; Trouw, 5 berichten (1973–1982); NRC Handelsblad, 17 april 1975; Algemeen Dagblad, 11 juli 1975; De Telegraaf, 30 september 1978.

Het huis

In die tijd en in die stijl is Gijsbrechtgaarde 911 gebouwd. Het staat in een korte rij van vijf huizen, de nummers 508 tot en met 512, en het is daarvan het vierde. Het kadaster, dat van elk gebouw in Nederland de omtrek bijhoudt, tekent het huis als een rechthoek van krap zes meter breed en bijna tien meter diep. Aan de uiteinden van de rij staan de nummers 507 en 513, die een kwartslag gedraaid zijn en iets kleiner uitvallen. Zo'n gedraaide kop is kenmerkend voor de wijk: ze breekt de rij en maakt van een straat een hoek.

Over het bouwjaar zijn de bronnen het net niet eens. In een wijk die in één lange stroom werd gebouwd, is dat niet vreemd. Het gebouwenregister noemt nu 1980 en steunt daarbij op een stuk van 31 oktober van dat jaar, waarschijnlijk de bouwvergunning. Het nummer van dat stuk begint met 1979, wat doet vermoeden dat de aanvraag al een jaar eerder was ingediend. Tot voor kort gaf hetzelfde register 1982 als bouwjaar. En op de luchtfoto van 31 mei 1981 heet de straat nog 'in aanbouw'. Samen vertellen ze een gewoon bouwverhaal: eerst een plan, dan een vergunning, dan een jaar of twee van metselen en timmeren. De schuurtjes achter de rij kwamen volgens het register in 1982, en de huizen aan het begin van dezelfde zijstraat volgden in 1983.

Een tweede luchtfoto van diezelfde 31 mei 1981 laat de bouwplaats zien vanaf de andere kant, met het park erachter. Rechts staat een benzinestation met een geel dak aan de laan, links staat een blok waarvan het dak nog open ligt. Verderop in het park staan de schoolgebouwen waarvan het archief de naam geeft: het Edison College, met daarnaast het medisch centrum. De waterlopen in het park hebben op de kleurenfoto een roestbruine tint. Dat is het ijzer in het grondwater waarover Aldo van Eyck zich tien jaar eerder al zorgen maakte.

De naam

Alle straten in De Maten eindigen op de naam van hun buurt. In Matendreef heten ze dreef, in Matenhorst horst, en in Matengaarde dus gaarde. Voor het eerste deel van de naam koos de gemeente in de meeste buurten oude ambachten: Kooikersdreef, Rietdekkersdreef, Houtsnijdershorst. Matengaarde kreeg namen uit oude verhalen. Het register telt er tien, waaronder de Arthurgaarde, de Elegastgaarde, de Waleweingaarde, de Ferguutgaarde en de Beatrijsgaarde, allemaal helden en heldinnen uit middeleeuwse vertellingen.

Bij Gijsbrecht ligt het voor de hand aan Gijsbrecht van Aemstel te denken, de hoofdpersoon van het toneelstuk dat Joost van den Vondel in 1637 schreef over de ondergang van het middeleeuwse Amsterdam. Het besluit waarin de gemeente de naam vaststelde, heeft dit boek niet gevonden; zeker is alleen het gezelschap waarin de straat verkeert. De naam geldt niet voor één straat, maar voor een heel buurtje van zijstraten en erven. De honderdtallen in de huisnummers geven daarbij vaak de zijstraat aan.

Bomen voor het park

Het voorjaar van 1981 bracht hoog bezoek naar het midden van de wijk. Op 18 maart werd in heel Nederland de vijfentwintigste Nationale Boomfeestdag gevierd, de dag waarop schoolkinderen bomen planten. De eerste was in 1957 in Apeldoorn gehouden, en daarom vond de officiële viering van het jubileum daar opnieuw plaats, in het deel van het Matenpark dat net gereed was. Prinses Margriet en prins Bernhard plantten een boom, net als de minister van Landbouw, de burgemeester en ruim vierhonderd Apeldoornse schoolkinderen.

De Telegraaf schreef een dag later dat de boompjes de grond in gingen op 'de nu nog kale vlakte' van het park in wording. Dat is dezelfde kale vlakte die twee maanden later op de luchtfoto's staat. Wie nu vanaf de Gijsbrechtgaarde het park in loopt, loopt dus voor een deel onder bomen die in het bouwjaar van de straat door kinderen zijn geplant. Rond 1980 kreeg het park ook een heemtuin, een tuin met alleen inheemse planten, die in het klein de overgang van de hoge Veluwe naar het lage IJsseldal nabootst.

Wat er nog meer bij kwam

Langs de rand van het park kwamen de voorzieningen voor de hele wijk te liggen, aan de binnenkant van de ring. Het cultuurhistorisch onderzoek somt ze op: een middelbare school, een sporthal en een medisch centrum aan de Waleweingaarde, de brandweer, het politiebureau en een verpleeghuis aan de Beatrijsgaarde, de kinderboerderij aan de Pallietergaarde, en aan de Gijsbrechtgaarde zelf een bejaardentehuis en een kerk. Die kinderboerderij is ouder dan alles eromheen. Het is een forse boerderij uit de jaren dertig, een van de weinige gebouwen uit het oude veld die de wijk hebben overleefd.

Het winkelcentrum De Eglantier, aan de rand van het park, werd tussen 1974 en 1981 ontworpen. Het grootste deel is van architect Ton Alberts, die er geen overdekte winkelhal van maakte maar een stadje van baksteen, met pleintjes, steegjes en woningen boven de winkels, naar binnen gekeerd als een ommuurde stad uit de middeleeuwen. En in oktober 1982 stond in De Telegraaf een partycentrum annex restaurant te koop met de naam De Matengaarde, 'gelegen in de nieuwe wijk de Maten', met een zaal voor 180

gasten en een geheel nieuwe inventaris. De buurt was nog geen twee jaar oud en had al een feestzaal die haar naam droeg.

Bronnen: Gemeente Apeldoorn / STOA; De Telegraaf, 25 maart 1978, 19 maart 1981 en 23 oktober 1982; Kadaster / PDOK; Kadaster; CODA Apeldoorn; Wikipedia; Trouw, 17 maart 1981.

Het veld onder de wijk

Wie weet waar hij moet kijken, vindt het oude Wormensche Veld nog terug. Het kanaal ligt er nog, met de bomenlaan op de kade. De spoorlijn ligt er nog. In het noordoosten staat aan de Barnewinkel een grote boerderij uit 1928, en daar vlakbij loopt het eikenlaantje van de Ericastichting. Langs de zuidrand volgt de kaarsrechte Landdrostlaan de oude Langedijk; je herkent haar juist doordat ze recht is, in een wijk waar verder alles kronkelt. En bij een speelveldje aan het Schepenenveld staan bomen die het restant zijn van een houtsingel die er rond 1900 al was.

Het water is er ook nog. De singels en vijvers van de wijk doen hetzelfde werk als de sloten van de hooiboeren: ze houden een nat stuk land droog genoeg om te gebruiken. De wijk is gebouwd op een plek die zich altijd heeft laten kennen aan haar water, en ze heeft dat niet weggestopt maar in het ontwerp opgenomen.

Gijsbrechtgaarde 911 is een van de ongeveer elfduizend huizen van De Maten en het staat binnen de ring, in het midden dat het langst open bleef. Het is geen bijzonder huis in de zin dat er een architectennaam aan vastzit of een gebeurtenis die de krant haalde. Zijn geschiedenis zit in de plek. Onder de tuin ligt grond die eeuwenlang alleen werd bezocht door mensen met een zeis, daarna door pachters die met de hand de hei omspitten, en daarna door tekenaars die er een stemvork overheen legden. Het huis staat precies in het stuk dat op al die tekeningen leeg bleef, tot het rond 1980 alsnog aan de beurt kwam.

Bronnen: CODA Apeldoorn; Wikipedia; Trouw, 31 oktober 1972; Gemeente Apeldoorn / STOA.

De plaatselijke kranten van na 1950 zijn niet doorzoekbaar in de landelijke krantenbank. Het dagelijkse nieuws over de bouw van Matengaarde, zoals opleveringen, de opening van De Eglantier en de inrichting van de erven, moet in die kranten staan. CODA bewaart ze.

Welke van de vijf boerderijtjes van de Ericastichting waar stond, en wanneer ze zijn verdwenen, is niet uitgezocht. Het archief van de Heidemaatschappij en de kadastrale kaarten van rond 1900 zijn daarvoor de ingang.

Bronnen: Kadaster; Gemeente Apeldoorn / STOA; CODA Apeldoorn; Wikipedia; Kadaster / PDOK.