Beek, kerk en Hoofdstraat

Wie vanuit Gulpen het Geuldal in rijdt, komt Mechelen binnen over een straat die eigenlijk het dorp zelf is. Aan weerskanten staan de huizen dicht op elkaar, zonder veel ruimte ertussen: boerderijen van mergel en baksteen, cafés, een hotel, winkels met een woning erboven. Halverwege die straat, aan de kant van het dal, staat het huis waar dit boek over gaat. Het is er nog geen honderd jaar, en dat maakt het in Mechelen een jong huis. Het dorp zelf is vele eeuwen ouder.

De oudste vermelding van de naam is van 1133, toen werd het geschreven als de Mechluns. De naam zou teruggaan op een oud Germaans woord dat zoiets betekent als 'bij de grote, machtige plaats'. Groot was het lang niet. Mechelen is gegroeid rond een landgoed dat de hertog van Limburg in 1215 schonk aan de Johannieterorde, een ridderorde die ziekenhuizen en hoeven beheerde en er in dit dal een zogeheten commanderij van maakte, een soort kloosterboerderij met een eigen bestuur. Van die commanderij is de Heerenhof over, een groot boerderijcomplex even buiten de straat. In de veertiende eeuw kwam de heerlijkheid, het gebied met zijn rechten en plichten, in handen van de heer van Wittem. De commanderij bleef een eilandje met eigen regels binnen dat gebied. Twee keer, in 1579 en in 1588, brandden klooster en hoeve af.

Het dorp ligt op de helling van het dal, ongeveer honderdtien meter boven zeeniveau, op de plek waar een kleine beek, de Mechelderbeek, naar de Geul afloopt. Die beek stroomt voor een deel langs de Hoofdstraat. Dat verklaart veel van de vorm van het dorp: de huizen volgden de weg, en de weg volgde het water. Zo werd Mechelen wat men een lintdorp noemt, een dorp dat langs één lange straat groeit in plaats van rond een plein. Pas in de tweede helft van de twintigste eeuw kwamen er woonwijken bij, ten zuiden van de oude kern.

De Dorpstraat

De straat heette lang niet Hoofdstraat. In de kranten van vóór de oorlog en tot en met 1958 staan de adressen van Mechelen als 'Dorpstraat' of 'Dorpsstraat', met nummers die op een heel andere telling wijzen: een kruidenier op 52, een kleermaker op 51, een café-restaurant op 81, en in 1958 zelfs een 'Dorpstr. no. 718', een nummer dat in de huidige straat niet bestaat. Op de laatste dag van 1958 wensen de winkeliers nog vanaf de Dorpsstraat een zalig nieuwjaar. In juli 1960 schrijft een krant, in een stuk over een jubilerend café, dat 'de Dorpsstraat inmiddels Hoofdstraat geworden' is, en eind 1960 staan de nieuwjaarswensen op nummers die we vandaag nog herkennen. Ergens in 1959 of in de eerste helft van 1960 heeft de gemeente Wittem de straat dus een nieuwe naam en nieuwe nummers gegeven. Het besluit zelf is voor dit boek niet gevonden; het staat bij de vragen achterin.

Voor dit huis is die hernummering meer dan een voetnoot, want ze verklaart waarom het in de oude kranten onder een ander nummer schuilgaat. Op 31 december 1957, en opnieuw een jaar later, wenst 'W. Heuts-Plum, schildersbedrijf en winkelier' vanaf 'Dorpsstraat 963' zijn klanten een zalig nieuwjaar. Op 31 december 1960 staat dezelfde naam Heuts, nu als 'W. Boer-Heuts, winkelier', op 'Hoofdstraat 961', en de firma Heutz-Boer blijft op dat adres adverteren tot in 1967. Een schilder met een winkel die in twee jaar van 963 naar 961 gaat, precies in de tijd dat de straat wordt omgenummerd, is niet verhuisd; er is een nieuw bordje naast dezelfde deur geschroefd. Het café-restaurant dat eind 1958 op Dorpsstraat 81 zat, staat twee jaar later op Hoofdstraat 40, en wijst op hetzelfde: de oude nummers volgden een andere telling dan de nieuwe, die oneven aan de ene en even aan de andere kant van de straat zet. Het huis van dit boek was dus vóór ongeveer 1959 Dorpsstraat 963. Wie het in oudere bronnen zoekt, moet niet naar nummer 961 kijken.

Een winkelhuis uit 1930

Volgens het kadaster is het huis op Hoofdstraat 961 gebouwd in 1930. Het is van het type dat in elk Limburgs dorp voorkomt: een winkel aan de straat en een woning erachter en erboven, zodat de winkelier boven zijn zaak sliep en de winkelbel ook 's avonds hoorde. Ook nu nog registreert het kadaster in het pand twee delen, een winkelruimte en een woning. Wie de opdracht tot de bouw gaf en welke aannemer het metselde, hebben de kranten niet prijsgegeven. De vergunning zou in het archief van de voormalige gemeente Wittem moeten liggen.

Wel staat er in het voorjaar van 1931 iets in de Limburger Koerier dat lang naar dit huis leek te wijzen. De krant drukte elke week de nieuwe inschrijvingen van het handelsregister af, de lijst van bedrijven die zich officieel hadden laten registreren. Op 23 mei 1931 stond daar: 'Mechelen, Dorpstraat 961, café, eigenaar J.L. Meentz'. Een café op nummer 961, één jaar na het bouwjaar van dit huis: het is verleidelijk om daar het eerste hoofdstuk van het huis in te zien. Maar het nummer bedriegt. Dit huis was in die jaren nummer 963, zoals het vorige hoofdstuk liet zien, en het café Meentz stond er al sinds 1920, 'aan de beek', als een krant het in 1960 bij het veertigjarig bestaan beschreef. Toen de straat was omgenummerd, adverteerde datzelfde café als café-dancing 'de Paardenstal' op Hoofdstraat 57-59. Het café van 1931 is dus het café van de buren.

Dat maakt het café niet minder deel van de geschiedenis van dit huis. Het stond er pal naast, en wie op nummer 961 woonde, hoorde de muziek en de kegels. In de kranten bleef het tot in 1953 'Dorpstraat 961' heten: in dat jaar kon je er nog een roomijstaart bestellen voor de kerstdagen, bij 'L. Meentz, Dorpstraat 961'. Een notaris situeerde het in 1950 aan het Wilhelminaplein,

September 1944

Over het huis zelf in de oorlogsjaren zwijgen de bronnen, en dat is voor een winkelhuis in een klein dorp niet vreemd. Wat het dorp meemaakte, is wel bekend. Zuid-Limburg was het eerste stuk Nederland dat bevrijd werd. Op 12 september 1944 stak een Amerikaanse verkenningseenheid bij Mesch de grens over. De dag erna, woensdag 13 september, trok het 125ste eskadron van de 113de cavaleriegroep, een eenheid met lichte tanks en pantserwagens, door de dorpen ten zuiden van de weg van Maastricht naar Vaals. In de ochtend kwamen Reijmerstok, Slenaken en Heijenrath vrij, in de middag 'ook Epen, Bommerig en Mechelen'.

Zo simpel als het klinkt, ging het niet overal. Een poging om diezelfde dag bij Wittem door te stoten smoorde, in de woorden van een plaatselijke kroniek, 'in dodelijk vijandelijk vuur': de Duitsers lagen ingegraven op de hellingen bij Wahlwiller. Pas op vrijdag 15 september konden Wittem en de dorpen daar omheen als bevrijd gelden. Voor Mechelen betekende dat twee dagen waarin het dorp bevrijd was en het front een paar kilometer verder nog vuurde. Vijftig jaar later, in september 1994, opende de gouverneur van Limburg in de Heerenhof een tentoonstelling over de bevrijdingstijd, van D-day tot de Duitse overgave in mei 1945. Het dorp had zijn eigen herinnering intussen in dat oude gebouw ondergebracht.

Bronnen: Gulp en Geul Journaal; Limburgsch dagblad, 3 september 1994.

De winkel op nummer 961

Vanaf eind 1960 komt het huis met zijn huidige naam en nummer in de krant. Op de laatste dag van dat jaar staat tussen de nieuwjaarswensen van Mechelse zaken een eenvoudige regel: 'W. Boer-Heuts, winkelier, Hoofdstraat 961' wenst 'familie, cliënt, vriend, en bekenden' een zalig nieuwjaar. Het is dezelfde naam Heuts die drie jaar eerder op nummer 963 stond, nu in een andere combinatie; hoe het huishouden intussen was veranderd, zeggen de advertenties niet en dit boek ook niet. De winkelier staat er in gezelschap. Het café-restaurant op nummer 40 wenst hetzelfde en kondigt meteen een groot bal aan, de schoenmaker op nummer 29 biedt schoenen, lederwaren en een reparatie-inrichting. Een jaar later staat de winkelier er weer, nu naast een bouwbedrijf en een zuivelhandel. Het waren de gewoonten van een dorp waar iedereen elkaars klant was.

Wat er over de toonbank ging, blijkt uit een reeks landelijke advertenties waarin fabrikanten hun verkooppunten opsomden. In mei 1960 maakte het verfmerk Flexa reclame met de slagzin 'Een hele muur nog geen half uur', en Mechelen stond in de lijst met 'Fa. Heuts-Boer'. In september 1961 verscheen het adres opnieuw in een lange lijst van verkooppunten in heel Limburg, tussen Margraten en Meerssen, nu als 'W. Heutz-Boer, Hoofdstraat 961', de naam met een z zoals de zetter hem las. In 1965 was de firma dealer van Ralston, een verf die volgens de advertentie 'soepeler strijkt', en in 1967 van een 'volmaakte, dus ook voordeligste manier van zelfschilderen'. Het waren de jaren waarin doe-het-zelven een woord werd en dorpelingen hun eigen muren gingen sausen. De winkel op nummer 961 was, kort gezegd, de plek in Mechelen waar je daarvoor je verf haalde: de winkel van een schildersbedrijf, waar de vakman en de doe-het-zelver dezelfde toonbank deelden.

Slapen met ontbijt

In het voorjaar van 1968 verschijnt het huis in een heel andere krant, het protestantse dagblad Trouw, tussen de vakantieadressen. 'Pension W. Boer, Hoofdstraat 961, Mechelen, Z.-Limburg', staat er, met een telefoonnummer en de prijs: 'Slapen met ontbijt ƒ 7.50 p.p.p.dag', per persoon per dag. Een jaar later staat dezelfde regel in het Algemeen Dagblad. De winkelier had kamers over en verhuurde ze aan wandelaars uit de Randstad, zoals pension Brull dat dertig jaar eerder al deed.

Zeven gulden vijftig was aan de onderkant van de markt, en dat was ook de bedoeling. In dezelfde advertentiekolommen vroeg Hotel Brull in 1971 twintig gulden vijftig per dag voor kamers met douche en toilet, 'landelijk en rustig gelegen in het mooiste gedeelte van Z.-Limburg'. Een pension boven de winkel was iets anders: een bed, een ontbijt en de winkelbel die om half negen ging. Voor veel gezinnen uit de stad was het precies de manier om een week in het heuvelland te kunnen betalen. Zo kwam het dat in de jaren zestig in het huis op nummer 961 's ochtends de koffie werd geschonken voor gasten die 's middags naar Epen wandelden.

Bronnen: Trouw, 19 april 1968; Algemeen Dagblad, 3 mei 1969 en 2 maart 1971.

Het loket in de winkel

Op 30 december 1969 meldde De Nieuwe Limburger onder een kleine kop dat het postagentschap van Mechelen ging verhuizen. 'Met ingang van 2 januari is het postagentschap van Mechelen gevestigd in de Hoofdstraat 961', schreef de krant. Een postagentschap was geen echt postkantoor met eigen ambtenaren, maar een loket dat de PTT, het staatsbedrijf voor post en telefoon, onderbracht bij een winkelier in een dorp dat te klein was voor een eigen kantoor. De winkelier werd agent: hij verkocht postzegels, nam pakjes en aangetekende brieven aan, betaalde postwissels uit en hield de kas bij, naast zijn eigen zaak.

De verhuizing was voor het dorp een verbetering, en de krant zei er waarom: 'Na de verhuizing zullen de loketten ook langer geopend zijn.' Van half negen 's ochtends tot zes uur 's avonds kon men aan de Hoofdstraat 961 terecht, behalve op maandag, wanneer het loket om één uur dichtging. Dat waren winkeltijden, geen kantoortijden. Voor een dorp waar de mensen overdag op het land of in de mijn werkten, was een loket dat 's avonds nog open was veel waard.

Voor het dorp veranderde er meer dan een adres. Het postagentschap was de plek waar de kinderbijslag en het pensioen werden uitbetaald, waar een pakje naar een zoon in dienst werd afgegeven en waar het abonnement op de krant werd verlengd. Het was ook een plek waar men elkaar trof: wie postzegels kwam kopen, nam nog een ons boter mee en hoorde het nieuws. Voor de winkelier zelf betekende het loket een vaste vergoeding van de PTT en een gestage stroom mensen door zijn deur. Dat het agentschap bij een verhuizing juist bij een winkelier aan de Hoofdstraat belandde, zegt iets over wat de winkel op nummer 961 in het dorp was geworden: een adres dat iedereen kende.

Onder de Spar-vlag

In de zomer van 1973 stond het huis opnieuw in de krant, dit keer paginagroot en in de kleuren van een kruidenier. De Spar adverteerde in het Limburgs Dagblad met 'nog méér voordeel': suiker, bruinbrood, lunchworst en frikandellen, drie stuks voor achtennegentig cent. Onder het kopje waar de Spar-winkels in Zuid-Limburg gevestigd waren, stond tussen Margraten en Meerssen: 'Mechelen Hoofdstraat 961'.

De Spar was geen eigenaar van al die winkels. Het was wat men een vrijwillig filiaalbedrijf noemde: zelfstandige kruideniers die samen inkochten, dezelfde naam op de gevel voerden en meedraaiden in dezelfde reclame. Voor een dorpswinkelier was dat de manier om het vol te houden tegen de opkomende supermarkten in de stad. De formule was al eerder aanwezig: toen in 1967 in Heerlen een kruidenierswinkel werd verkocht, hoorden bij de inventaris een 'kleine vleeswarenkoeling Spar', vier weegschalen van Van Berkel, een koffiemolen en een kaashakker. Zo zag een dorpswinkel er in die jaren van binnen uit.

Voor nummer 961 betekende het dat verf en postzegels gezelschap kregen van boter, kaas en diepvries. Het huis was toen, met een loket en een winkel onder een keten, zo dicht bij een dorpscentrum als een enkel huis maar kan komen. In de jaren daarna verdwijnen de advertenties. Hoe lang de Spar en het postagentschap zijn gebleven, staat niet in de kranten die voor dit boek zijn doorzocht; het is een vraag voor het archief van de PTT en voor het geheugen van het dorp.

Bronnen: Limburgsch dagblad, 19 juli 1973, 28 juni 1973 en 14 oktober 1967.

Het huis van nu

Vandaag staat het huis er zoals het kadaster het beschrijft: een pand uit 1930 met een winkelgedeelte aan de straat en een woning. Het heeft twee adressen gekregen, 961 en 961A, één voor elk deel. De maten en het perceel staan achterin dit boek in de tabel; in de straat zelf tellen ze niet. Wat telt, is de plek: aan de dalkant van het lint, met de kerktoren aan het ene eind en de weg naar Epen aan het andere.

De buren vertellen de geschiedenis van de straat in bouwjaren. Aan de ene kant staat het herenhuis uit 1782 met de gepleisterde gevel, dat ooit een brouwerij herbergde en nu rijksmonument is. Daartussen en daaromheen staan huizen uit de jaren twintig, dertig en veertig van de vorige eeuw, gebouwd toen het dorp langs zijn straat volliep. Nummer 961 hoort bij die generatie: geen monument, maar een werkhuis, gebouwd om in te wonen en te verdienen tegelijk. Dat het bijna een halve eeuw lang precies dat heeft gedaan, als winkel, pension, postkantoor en kruidenier, is de eigenlijke inhoud van dit boek.

Bronnen: Kadaster; Rijksmonumenten.nl.

Wat het boek niet weet

Dit boek is geschreven uit open bronnen: de krantenbank van de Koninklijke Bibliotheek, het kadaster en enkele goed gedocumenteerde overzichten. Sommige vragen kon het daarmee niet beantwoorden. Ze staan hier bij elkaar, met een richting voor wie verder wil zoeken.

Wie bouwde het huis in 1930, en voor wie? De bouwvergunning en de tekening zouden ergens in een archief kunnen zitten. Dezelfde stukken kunnen zeggen of het schildersbedrijf dat er in 1957 adverteerde, er vanaf het begin zat.

Wanneer precies werd de Dorpsstraat Hoofdstraat, en nummer 963 nummer 961? De advertenties leggen de hernummering tussen 31 december 1958 en juli 1960. Het besluit van de gemeenteraad van Wittem en de bijbehorende omnummeringslijst liggen in het gemeentearchief; die lijst bevestigt of het oude nummer 963 inderdaad het huidige 961 is, en welke oude nummers de buren hadden.

Waar lag het Wilhelminaplein? Een notaris situeerde in 1950 het café Meentz, nu Hoofdstraat 57-59, aan het Wilhelminaplein; die naam komt vandaag niet meer voor. Oude adresboeken en de straatnaambesluiten van Wittem kunnen vertellen of het plein een deel van de Dorpsstraat was, en of het huis op nummer 963 er ook aan lag.

Wie was de eerste eigenaar, en wie volgden? Dat is niet met zekerheid te achterhalen.

Hoe lang bleef het postagentschap, en tot wanneer de Spar? Het archief van de PTT bevindt zich grotendeels bij het Nationaal Archief in Den Haag; de vestigingslijsten van postagentschappen zijn per gemeente terug te vinden. Voor de Spar zijn de jaarlijkse adressenlijsten in de krant na 1973 de eerste stap; de Heemkundevereniging Mechelen is de tweede.