Een hoek aan de markt

Wie op het Marktplein staat, op de hoek met de Marktstraat, staat op grond die pas laat bij het dorp is gaan horen. Apeldoorn hield zijn wekelijkse markt tot 1864 op het Raadhuisplein, aan de voorkant van het raadhuis. Toen die markt bleef groeien, verhuisde hij naar de achterkant van het raadhuis: het terrein dat we nu het Marktplein noemen. Ook dat werd al snel te klein, en in 1880 kocht de gemeente er grond bij. Het vergrote terrein werd bestraat en bood daarna niet alleen plaats aan de groente- en beestenmarkt, maar ook aan de auto-, stoffen-, bloemen- en antiekmarkten, aan de jaarlijkse kermis, een visafslag en het centrale busstation.

Op de kaartbladen voorin dit boek is dat goed te volgen. Rond 1850 ligt de plek van dit huis nog aan de rand van de bebouwing, tussen de dorpskern en de buurtschap Welgelegen. Rond 1900 is diezelfde plek het middelpunt van een dicht net van rode straatjes geworden. In de aanbesteding van de bank die hier in 1929 ging bouwen, heet het plein nog het „Nieuwe Marktplein”: zo nieuw voelde het toen nog.

Het huisnummer 24 duikt in de kranten voor het eerst op in de zomer van 1919, en niet voor een bank of een boekwinkel, maar voor schoenen. Vanaf dat moment laat het adres zich bijna een eeuw lang volgen door advertenties, raadsverslagen en bekendmakingen: een schoenwinkel op de hoek, een boerenbank ernaast die steeds groter wordt en uiteindelijk de hoek overneemt, en ten slotte een boekhandel die in de oude bank trekt. Dit boek vertelt die geschiedenis in de volgorde waarin ze gebeurde.

Bronnen: Het grote verhaal van Apeldoorn (CODA); Mijn Gelderland / Geheugen van Apeldoorn; Nieuwe Apeldoornsche courant, 10 mei 1929; Apeldoornsche courant, 30 augustus 1919.

Ruime keuze schoenwerk

Gebr. Kluitenberg, Marktplein 24. „Ruime keuze Schoenwerk. Solide Reparatie-inrichting.” Met die vier regels stond de schoenwinkel in augustus 1919 in de Apeldoornsche Courant, en daarna vrijwel elke week opnieuw. Het is een advertentie zonder opsmuk: geen prijzen, geen merken, alleen de naam, het adres en de belofte dat je er zowel nieuwe schoenen kon kopen als je oude kon laten maken.

Het was een winkel én een werkplaats. Achter de etalage met schoenen werd gerepareerd: zolen vernieuwd, hakken gezet, leer gestikt. In de winter van 1922 adverteerden de broers met een ruime keuze vet- en huisschoenen, in januari 1924 met vetschoenen en winterpantoffels. Vetschoenen

De buurman met de kluis

Terwijl de Kluitenbergs schoenen verkochten, zat er naast hen een bank die klein was begonnen. De Apeldoornsche Coöperatieve Boerenleenbank werd op 22 maart 1909 opgericht bij de notaris, met achttien leden. Een boerenleenbank was een coöperatie: de leden, meestal boeren, legden hun spaargeld bij elkaar en leenden het aan elkaar uit, met het bestuur als waakhond. In het eerste jaar werden er welgeteld twee spaarbankboekjes uitgegeven en geen enkele lening verstrekt. Het eerste „bankgebouw” was een kantoortje van Mariëndaal, en volgens een terugblik uit 1930 vergaderde men „in een kamertje van twee bij twee”.

Vertrouwen was het sleutelwoord. Bestuursleden gingen zelf op huisbezoek om te zien met wie ze te maken hadden en welk onderpand er was, en kwamen dan elke dinsdag bijeen om over leningen te besluiten. Het werkte. Over 1918, het tiende boekjaar, werd al ruim 285.000 gulden aan spaargeld ingelegd. In december 1919 verhuisde de bank van de Stationsstraat 3 naar het Marktplein 26, direct naast de schoenwinkel. Het kantoor was toen maar een paar uur per dag open: maandag- en woensdagochtend van negen tot elf, dinsdag- en vrijdagavond, en zaterdagmiddag van vier tot zeven.

Eén advertentie zaait verwarring. In maart 1925 riep het bestuur de leden op hun spaarbankboekjes op te halen, onder het adres „Marktplein 24”. Alle andere berichten, van 1919 tot in de jaren veertig, geven de bank nummer 26 en de schoenwinkel nummer 24. Of het een zetfout was of een tijdelijke ruimte in het hoekpand, valt uit de kranten niet op te maken; achterin dit boek staat het als open vraag.

Op de bon

Op vrijdag 5 december 1941, anderhalf jaar na het begin van de Duitse bezetting, ging de schoenwinkel op de hoek opnieuw open. De advertentie noemde hem „Schoenhandel (v/h Gebr. Kluitenberg), Marktplein 24 hoek Marktstraat” en was ondertekend door C. Bezuijen, de nieuwe eigenaar. „U komt toch ook kijken?” In februari 1942 vroeg hij de lezers: „Kent U... dit nieuwe adres al? Probeert U het daar eens!”

Het werd geen gewone winkeltijd. Leer en schoenen waren in de oorlog schaars en gingen op de bon: je had een distributiebon nodig om nieuwe schoenen te kopen, en ook reparaties werden verdeeld. In januari 1944 stond Bezuijen in de krant met een rooster als van een postkantoor: reparaties afhalen voor de klantnummers 1 tot 50, reparaties brengen op de klantenkaarten met nummers 51 tot 200. Gezinnen met meer dan zes personen mochten op een aangewezen ochtend één paar brengen, met de stamkaart in de hand. Zelfs in februari 1946, na de bevrijding, gold nog:

De bank neemt de hoek

Bij het veertigjarig bestaan in juni 1949 schreef de krant dat het gebouw van 1929 bij de bouw „voldoende tot in verre toekomst” was geacht, maar „reeds sinds lang te klein” was. De bank had inmiddels 2131 leden. De oplossing lag naast de deur. In 1952 werd het gebouw van Klosters vervangen door een nieuw pand met een statige ingang op de hoek van Marktplein en Marktstraat: precies de plek van de schoenwinkel. Sindsdien is nummer 24 vermoedelijk het adres van de bank. In 1967 kreeg het gebouw aan de achterkant, in de Marktstraat, een modernistische uitbreiding naar ontwerp van C.M.B. van den Beld.

Over de bouw van 1952 zelf zwijgen de kranten die voor dit boek te raadplegen waren: de Apeldoornse dagbladen zijn na 1950 niet digitaal doorzoekbaar. Wat er wel is, zijn de personeelsadvertenties in de landelijke kranten van daarna, en die vertellen hoe snel de bank groeide. In maart 1969 zocht de „Raiffeisenbank Apeldoorn, spaarbank en alle bankzaken” een chef interne controle; brieven naar de directie, Marktplein 24. In juli 1971 adverteerden „de Raiffeisenbank en de Boerenleenbank te Apeldoorn” al samen, met 190 medewerkers, veertien kantoren en 190 miljoen gulden aan spaargeld.

Die twee namen vragen om uitleg. In Nederland bestonden naast elkaar twee families van boerenbanken: de Raiffeisenbanken en de Boerenleenbanken. In 1972 fuseerden beide organisaties tot de Rabobank. In Apeldoorn gingen de plaatselijke Raiffeisenbank en Boerenleenbank in dezelfde beweging samen. Een personeelsadvertentie uit maart 1974 legt het zelf uit: Rabobank-Apeldoorn is voortgekomen uit een fusie van de Raiffeisenbank en de Boerenleenbank te Apeldoorn.

Boeken in de bank

De naam Nawijn was in Apeldoorn al lang aan boeken verbonden voordat hij op het Marktplein verscheen. In juli 1943 adverteerde „Boekhandel T. Nawijn, Hoofdstraat 147” met school- en studieboeken „voor alle inrichtingen van onderwijs”, met de aansporing tijdig te bestellen. In 1960 zat de zaak nog op datzelfde adres. In 1971 heette het „Kantoorboekhandel Nawijn, Hoofdstraat 152”, in 1981 „Boekhandel Nawijn en Zoon” op hetzelfde nummer. Een lezer van Trouw herinnerde zich in 1982 hoe hij „kort na de oorlog” bij boekhandel Nawijn een theologische studie had gekocht, met een rug van linnen en een band van iets goedkopers, want „de grote welvaart moest nog komen”.

In maart 1986 stond de winkel voor het eerst met een nieuwe naam en een nieuw adres in de landelijke kranten: „boekhandel Nawijn en Polak, Marktplein 24”. De aanleiding was een signeersessie van Marga Minco, op dinsdag 18 maart van drie tot vijf, tijdens de Boekenweek. In mei van dat jaar stond „Boekhandel Nawijn & Polak, Marktplein 24” in een lange lijst van boekwinkels in een advertentie in Trouw, en in 1990 opnieuw in de Volkskrant. De boekhandel was in de voormalige bank getrokken.

Het adres bleef daarna terugkomen in de literaire agenda's. In maart 1998 kwam Arnon Grunberg langs, in het gezelschap van een Boekenweektournee die ook Geert Mak en Maarten 't Hart door het land voerde. In juni 2000 signeerde sportjournalist Mart Smeets op een dinsdagmiddag zijn nieuwe boek bij „Nawijn & Polak/boekverkopers, Marktplein 24”.

Het gebouw van nu

In het landelijke gebouwenregister staat Marktplein 24 als één winkelruimte van ruim twaalfhonderd vierkante meter, in de buurt Binnenstad. Het is daarmee veruit het grootste adres in dit stuk van het plein; de buurpanden zijn een fractie zo groot. Het register geeft als bouwjaar 1872. Dat jaartal wringt met de kranten en met de geschiedschrijving van CODA, die het huidige gebouw in 1952 laten ontstaan en in 1967 uitbreiden. Registerbouwjaren van oudere binnenstadspanden zijn vaker een schatting dan een bouwdatum; achterin staat dit als open vraag. De precieze maten en nummers staan in de tabel achterin.

Wat het gebouw nog vertelt, zit vooral in zijn omvang en zijn plaats. Het strekt zich uit over de hoek en langs de Marktstraat, met aan de pleinzijde één grote gebruiker en aan de straatzijde verschillende kleinere. De hoek waar in 1941 de schoenwinkel heropende en waar in 1952 de „statige ingang” van de bank kwam, is nog altijd de hoek waar het plein en de straat elkaar raken. En onder het gebouw ligt de erfenis van de bank die hier bijna zeventig jaar zat: een pand dat gebouwd is om waardevolle dingen veilig te bewaren, en dat nu andere waardevolle dingen bewaart.

Bronnen: Kadaster / PDOK; Het grote verhaal van Apeldoorn (CODA); Nieuwe Apeldoornsche courant, 3 december 1941.

Wat dit boek niet weet

Wie zat er vóór 1919 op deze hoek? De gedigitaliseerde Apeldoornsche Courant noemt het nummer 24 pas vanaf augustus 1919. Het bevolkingsregister en de adresboeken van Apeldoorn bij CODA Archief, en de kadastrale leggers van de gemeente Apeldoorn sectie AA, kunnen laten zien wanneer het hoekpand gebouwd werd en wie er woonde.

Waarom adverteerde de Boerenleenbank in maart 1925 met „Marktplein 24”, terwijl zij in 1919 naar nummer 26 verhuisde en in 1942, 1944 en 1946 op 26 en 26a te vinden was? Een zetfout is het eenvoudigste antwoord; een tijdelijke ruimte in het hoekpand of een hernummering is ook denkbaar. De adresboeken en de bouwvergunningen bij CODA kunnen dit beslissen.

Hoe zag het gebouw van 1952 eruit, wie ontwierp het en wanneer precies werd de hoek bebouwd? De geschiedschrijving van CODA noemt het jaar en de statige ingang, maar de Apeldoornse kranten van na 1950 zijn niet digitaal doorzoekbaar. Het bouwarchief van de gemeente Apeldoorn (bouwvergunningen Marktplein 24 en 26, 1950-1953 en 1966-1968) en de beeldbank van CODA zijn de plek om te zoeken; ook het archief van de Rabobank Apeldoorn kan foto's en jaarverslagen bevatten.

Klopt het bouwjaar 1872 uit het gebouwenregister? De kranten en CODA plaatsen het huidige gebouw in 1952 en 1967. Het Kadaster kan uit de leggers van het perceel dat achterin in de tabel staat de bouw- en verbouwingsjaren halen.