Ferdinand Bolstraat 148B

De voordeur aan de Ferdinand Bolstraat

Kijk eens naar links en rechts als u de deur uitgaat. Uw buren zijn van 1894, 1896, 1899, 1901, 1904 — een aaneengesloten rij negentiende-eeuwse gevels, gebouwd in de grote haast waarmee Amsterdam toen zijn arbeiders huisvestte. En daartussen staat uw huis, van 1993.

Bijna honderd jaar jonger dan de buren. Op een plek waar dus iets anders stond, en verdween. Dit boek gaat over die plek — over de grond eronder die nooit meewerkte, over de haastige bouwers die hier hun reputatie verspeelden, en over wat er op nummer 148 gebeurde voordat u er woonde.

Het huis in cijfers

Het paspoort van uw adres, zoals de registers het kennen.

Twee getallen springen eruit. De 707 adressen maken dit een van de langste straten van De Pijp — u woont aan een straat waar meer mensen wonen dan in menig dorp. En de 49 centimeter boven NAP: voor Nederland laag, voor Amsterdam doodnormaal, en precies de reden dat hoofdstuk III over palen gaat.

Onder de drempel: water met een korstje

Uw drempel ligt op negenveertig centimeter boven zeeniveau. Dat is niet bijna niets — dat ís bijna niets. Loop vier kilometer naar het oosten of het westen en u komt geen meter hoger of lager uit: Amsterdam is zo vlak dat een hoogtekaart hier niets te melden heeft.

Wat eronder zit, des te meer. Dit is de bodem van een oud veenmoeras: metersdik veen en slappe klei, ontstaan toen dit gebied nog waterland was. Op zulke grond kun je niet zomaar bouwen — een huis dat je hier neerzet, zakt. Amsterdam loste dat op met houten palen, tot vijftien meter diep geheid tot ze de vaste zandlaag raken. Elk grachtenpand, elk arbeidershuis, elke gevel om u heen staat op zo'n bos van palen. En elk huis is precies zo stabiel als de palen eronder.

Bewaar die gedachte, want daar gaat hoofdstuk IV over.

De weilanden van de Binnendijkse polder

Op de kaart van 1850 is hier geen straat en geen huis. Kijk naar de kaart hiernaast: bovenin ligt Amsterdam, dicht opeen binnen zijn grachten, en dan houdt de stad abrupt op bij de Singelgracht. Daaronder begint het platteland — en daar, ruim een kilometer buiten de bebouwing, ligt het kruis van uw voordeur.

Wat de kaartenmaker om dat kruis tekent, is polder: lange smalle weilanden tussen sloten, doorsneden door een pad dat hij de Zaagmolenpad noemt. Vlakbij staan de namen van wat hier wél stond — molen De Zwaan, een meermolen, een watermolen. Windmolens die het water uit de polder maalden, want zonder die molens stond dit land onder water. Waar u nu woont, stond gras.

Dat veranderde in één generatie. Amsterdam groeide in de tweede helft van de negentiende eeuw explosief, en de polder werd bouwgrond. De nieuwe wijk kreeg lange, rechte straten over de oude slootrichting heen — de reden dat De Pijp zulke opvallend smalle, langgerekte blokken heeft. De naam van de buurt is trouwens nooit officieel geworden; de gemeente noemt dit deel de Cornelis Troostbuurt, in de Nieuwe Pijp.

De haastige bouwers

Wie hier in de jaren 1870 en 1890 bouwde, bouwde snel en goedkoop. Té snel — en de Ferdinand Bolstraat werd er berucht om.

Januari 1877, de straat is nauwelijks aangelegd: panden die "nog onbewoond, maar nagenoeg afgewerkt" zijn, dreigen in te storten. De krant meldt dat de achtermuren "kraakten en bogen", dat de politie het verkeer 's avonds en 's nachts stremde, en dat de eigenaren werden aangeschreven onmiddellijk te stutten.

Een jaar later staat het in de gemeenteraad van Amsterdam. Een raadslid waarschuwt dat twee huizen elders in de stad zó verzakt en gescheurd zijn dat er "wellicht eene instorting als in de Ferdinand Bolstraat te vreezen is". De wethouder antwoordt dat alle voorschriften waren nageleefd — en noemt dan de ware schuldige: "De slechte bodem is waarschijnlijk aanleiding."

En in april 1895 gebeurt het opnieuw, op de hoek met de Ceintuurbaan:

De arbeiders wisten het dus. Ze voelden de achterwand bewegen en namen "ijlings de wijk". Zo werden de huizen om u heen gebouwd: op palen in het veen, door aannemers die de bocht net iets te scherp namen.

De schilder aan het straatnaambordje

Uw straat is genoemd naar een schilder: Ferdinand Bol, de succesvolste leerling van Rembrandt. Hij schilderde regenten, gouverneurs en zichzelf — dat zelfportret hangt in het Rijksmuseum, een half uur lopen hiervandaan. De hele buurt heet naar schilders: Cornelis Troost om de hoek, Gerard Dou, Albert Cuyp met zijn markt.

Nederland telt vierenveertig Ferdinand Bolstraten. Deze is de Amsterdamse — en de langste: bijna anderhalve kilometer, van het Rijksmuseum tot voorbij de Ceintuurbaan.

Het veilinggebouw in de oorlogsjaren

Aan het begin van uw straat, op nummer 16, zat in de oorlogsjaren het Veilinggebouw „Ferdinand Bol", directie D.C. Schooneveldt, makelaar, telefoon 24610. De advertenties staan er vol van: december 1943, januari en februari 1944 — "belangrijke veilingen", waarbij particulieren hun spullen konden inbrengen, "van bont, …", dagelijks van tien tot vijf.

Vier oorlogswinters lang liepen mensen door deze straat met wat ze nog hadden onder de arm. Wie in 1944 zijn bontjas inbracht bij een veilinghuis, deed dat zelden uit vrije wil.

De veilingen van 1943 en 1944 zijn een van de meest beladen bladzijden uit de Amsterdamse geschiedenis — de stad raakte in die jaren op grote schaal bezit kwijt dat aan gedeporteerde Joodse Amsterdammers had toebehoord. Of dít veilinghuis daarbij betrokken was, zeggen de advertenties niet, en wij verzinnen het niet. Het staat als open vraag achterin dit boek.

Dameskapsalon Ans

En dan uw eigen nummer. In februari 1984 staat 148 in een lange advertentielijst van Amsterdamse zaken, tussen de juweliers van de Kalverstraat en de lederwarenwinkels van de Overtoom: "Dameskapsalon Ans, Ferdinand Bolstraat 148."

Een kapsalon dus, op de begane grond, in het pand dat hier vóór het uwe stond. En de bewoners erboven zijn ook bekend: in december 1959 kondigt een echtpaar vanaf "Ferdinand Bolstraat 148-I" zijn huwelijk aan — voltrokken in het stadhuis van Groningen, kerkelijk bevestigd in de Goede Herderkerk, met een receptie in restaurant "de Faun" aan de Herestraat. Het toekomstige adres stond er netjes bij: Linnaeusparkweg, Amsterdam-Oost.

Een trap, een portiek, een salon op de begane grond met de geur van permanentvloeistof. Boven een bruidspaar dat zijn kaartjes verstuurde. Zo woonde men in De Pijp: gestapeld, met de winkel onderin.

Het huis dat opnieuw begon

Ergens tussen die kapsalon en vandaag verdween het oude pand. Het kadaster registreert voor deze plek bouwjaar 1993, en niet alleen voor uw huis: drie panden op deze hoek dragen datzelfde jaartal. Geen losse verbouwing dus, maar een blokje nieuwbouw in een negentiende-eeuwse gevelwand.

Waarom het oude pand moest wijken, vertellen de kranten niet — de databank stopt net te vroeg. Maar de reden ligt na hoofdstuk IV wel voor de hand: in heel De Pijp zijn in de jaren tachtig en negentig panden vervangen waarvan de fundering het had begeven. Honderd jaar oude palen in slappe grond gaan rotten zodra het grondwater zakt. Wat de haastige bouwers van 1895 begonnen, maakte de tijd af.

Uw huis is dus geen vreemde eend in de rij. Het is de rij, opnieuw gebouwd — dit keer op palen die het wél houden.

Een dag uit het leven van dit huis

Genoeg geschiedenis. Dit hoofdstuk gaat over vandaag — over hoe het licht hier valt, en wat dat met een dag doet.

Uw pand ligt met zijn lange zijde bijna precies noord-zuid: eenendertig meter gevel, met ramen naar het oosten en het westen. Dat is de gelukkigste stand die een Amsterdams huis kan hebben. De zon komt binnen aan de ene kant en gaat onder aan de andere; wie hier woont, kan de dag van begin tot eind volgen zonder de deur uit te gaan.

Op 21 juni is het hier licht van 05:25 tot 21:59; op 21 december van 08:56 tot 16:22. Negen uur verschil in hetzelfde huis. En omdat de winterzon laag staat — veertien graden, tegen eenenzestig in juni — schijnt hij juist in december tot achter in de kamer.

In juni valt de eerste zon om half zes op de oostgevel, in december pas na negenen. Hetzelfde raam, drie uur verschil.

De straat vandaag

De Ferdinand Bolstraat is nog altijd in beweging. De jongste officiële bekendmaking over uw straat gaat over het samenvoegen van woonruimten — het soort bericht dat in heel De Pijp de laatste jaren de boventoon voert. En onder de straat kwam er iets bij wat generaties Amsterdammers voor onmogelijk hielden: de Noord/Zuidlijn, geboord door precies het veen en de klei uit hoofdstuk II.

Ook het verleden ligt hier dicht onder de stoep. Binnen een kilometer van deze voordeur zijn honderdachttien archeologische onderzoeken gemeld, het dichtstbijzijnde op honderdzevenenveertig meter. Telkens als in deze buurt de grond opengaat, kijkt iemand mee.

En wat er nog komt, ligt vast in het omgevingsplan van de gemeente Amsterdam — het document dat bepaalt wat er op elk perceel mag worden gebouwd, verbouwd of veranderd. Wie wil weten wat er over tien jaar met deze hoek mag gebeuren, kijkt daar; het is openbaar, en per adres te raadplegen via „Regels op de kaart".